Wynagrodzenie wynikające z umowy o roboty budowlane
jest zwykle uregulowane w formie:·
Ryczałtu
·
Wynagrodzenia
kosztorysowego
Dziś zajmiemy się ryczałtem,
albo jak kto woli, wynagrodzeniem ryczałtowym.
Jak to jest z tym
ryczałtem? Czy to prawda, że Wykonawca dużo ryzykuje godząc się na tą formę
wynagrodzenia? Sprawdźmy wszystko krok po kroku.
Podstawa prawna zastosowania formy wynagrodzenia
ryczałtowego w umowach o roboty budowlane
Zgodnie
z art. 139 ustawy Pzp, „Do umów w sprawach zamówień publicznych, (…),
stosuje się przepisy ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, jeżeli
przepisy ustawy nie stanowią inaczej.
Zgodnie
z uchwałą Sądu Najwyższego składu 7 sędziów z
dnia 29 września 2009 r., o sygnaturze III
CZP 41/09 „Przepisy art. 629 i 632 § 2 k.c. mogą mieć
zastosowanie w drodze analogii do umowy o roboty budowlane”.
·
Ryczałt jest
uregulowany w art. 632 ustawy KC
Art. 632. § 1. Jeżeli
strony umówiły się o wynagrodzenie ryczałtowe, przyjmujący zamówienie nie może
żądać podwyższenia wynagrodzenia, chociażby w czasie zawarcia umowy nie można
było przewidzieć rozmiaru lub kosztów prac.
§ 2. Jeżeli jednak wskutek
zmiany stosunków, której nie można było przewidzieć, wykonanie dzieła groziłoby
przyjmującemu zamówienie rażącą stratą, sąd może podwyższyć ryczałt lub
rozwiązać umowę.
· Wynagrodzenie
ryczałtowe to wynagrodzenie przyjęte z góry bez przeprowadzania szczegółowej
analizy kosztów wynikających z realizacji umowy o roboty budowlane tj. bez
wcześniejszej weryfikacji kosztorysu ofertowego.
· Obejmuje
wynagrodzenie za całość robót i przedstawia kwotę stanowiącą sumę globalną
należną za realizację zamówienia.
· Zgodnie z zasadą
swobody umów, wyrażoną w art. 3531 KC, forma ta może mieć
zastosowanie do mało skomplikowanych zamówień, jak również do umów na
świadczenie o bardziej złożonym charakterze. Wszystko zależy od woli stron, w
Pzp od woli Zamawiającego, który jest gospodarzem postępowania i to on kreuje
stosunek prawny, który chce nawiązać.
Art. 3531. Strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według
swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości
(naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.
· Jest to forma
wynagrodzenia Wykonawcy preferowana przez Zamawiających, którzy na etapie
podpisywania umowy mają niemal pewność co do wysokości wynagrodzenia które będą
zobowiązani zapłacić Wykonawcy. Pewność Zamawiającego to zarówno zaleta
– wie, zgodnie z brzmieniem przepisu, że to niemal pewne, że nie będzie musiał
pokrywać kosztów prac których nie można było przewidzieć w czasie zawarcia
umowy, a ryzyko poniesienia kosztów spoczywa na Wykonawcy, jak i wada – w
razie wykonania mniejszego zakresu prac, poczynienia mniejszych nakładów przez
Wykonawcę – nie będzie mógł domagać się obniżenia wynagrodzenia stosownie do
wzrostu korzyści Wykonawcy.
· W tym przypadku
wynagrodzenie należne jest za zrealizowanie celu, nie mają znaczenia faktycznie
poniesione nakłady.
· Dla wysokości
wynagrodzenia nie ma znaczenia ewentualne załączenie kosztorysu do oferty czy
też do umowy. I tak samo, nie można odrzucić oferty, jeżeli z kosztorysu
załączonego przez Wykonawcę wynika inny zakres prac czy materiałów.
Zgodnie z wyrokiem Sądu Apelacyjnego w
Poznaniu z dnia 6 marca 2001 r., o sygnaturze I ACa 1147/00 „Jeżeli za wykonane dzieło strony ustaliły wynagrodzenie ryczałtowe,
dołączenie przez wykonawcę do umowy kosztorysu nie ma znaczenia, a dokument ów
uznać należy jedynie za uzasadniający merytorycznie oferowaną przez
przyjmującego zamówienie (wykonawcę) kwotę wynagrodzenia ryczałtowego”.
Zgodnie z wyrokiem Zespołu Arbitrów przy
Urzędzie Zamówień Publicznych z dnia 7 lutego 2006 r. o sygnaturze
UZP/ZO/0-290/06 „W związku z ryczałtowym
charakterem wynagrodzenia za wykonanie przedmiotu zamówienia, zamawiający nie
ma podstaw do odrzucenia oferty z powodu występujących w jej kosztorysie
ofertowym rozbieżności w stosunku do kosztorysu nakładczego w zakresie rodzaju wycenionych
materiałów i ich ilości”.
· Wykonawcę
obciąża ryzyko związane ze wzrostem rozmiarów prac lub kosztów prac. Nie ma
zatem znaczenia, że należy wykonać dodatkowe czynności, które nie były ujęte w
pierwotnym zamierzeniu oraz że należy wykorzystać więcej materiałów lub że ceny
materiałów wzrosły.
Wykonawca może uzyskać
wyższe wynagrodzenie tylko w wyniku rozstrzygnięcia sądowego.
Jeżeli wystąpi
nadzwyczajna zmiana stosunków tzw. rebus
sic stantibus, Wykonawca może zażądać podwyższenia ryczałtu lub rozwiązania
umowy przez sąd.
Przesłanki jakie
muszą być spełnione ażeby Wykonawca miał roszczenie o zmianę wysokości ryczałtu
lub o rozwiązanie umowy:
· Nastąpiła zmiana stosunków –
rzeczywista i istotna dla stron
· Zmiany stosunków nie było można
wcześniej przewidzieć
· W wyniku zmiany stosunków wykonanie
umowy groziłoby dla Wykonawcy rażącą stratą z uwagi na
zmienione warunki i utrzymaną wysokość ryczałtu.
Klauzula umożliwia zatem powołanie się na
okoliczności powstałe już po zawarciu umowy. Pominięcie tych okoliczności
groziłoby nieusprawiedliwionym zachwianiem równowagi między interesami stron
umowy.
Czym jest rażąca
strata?
Interpretację pojęcia umożliwiają nam wyroki SN:
Zgodnie z wyrokiem Sądu z Najwyższego dnia 18 września 1998 r., o
sygnaturze III CKN 621/97 „Przepis art. 632 § 2
k.c. chroni przyjmującego zamówienie przed rażącą stratą. Utraty dochodu, w szczególności niewielkiego w relacji do całego
wynagrodzenia wykonawcy, nie można utożsamiać z "rażącą stratą" w
rozumieniu tego przepisu”.
Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 2006 r., o
sygnaturze V CSK 251/06 „W art. 632 § 2 k.c. nie chodzi
o utratę spodziewanego dochodu, ale o poniesienie "rażącej straty" w
ramach konkretnego stosunku prawnego, wyznaczonego zawartą umową o dzieło.
Ogólny stan prowadzonego przez wykonawcę przedsiębiorstwa może mieć znaczenie
pośrednie o tyle, że, ustalając rozmiary poniesionej straty, nie można tego
czynić wyłącznie w kategoriach zobiektywizowanych, oderwanych od rozmiarów prowadzonej
przez niego działalności gospodarczej.
Jest bowiem rzeczą zrozumiałą, że ta sama kwota straty może nie mieć znaczenia
dla dużego przedsiębiorcy, dla małego zaś być stratą "rażącą", o
jakiej mowa w art. 632 § 2 k.c”.
Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 2006 r., o
sygnaturze IV CSK 290/06 „Użyte w art. 3571 k.c.
kwalifikowane określenia "nadzwyczajna zmiana", "nadmierna
trudność", "rażąca strata" nawiązują do wyjątkowego
charakteru tego przepisu przełamującego regułę nakazującą dotrzymywanie umów. "Rażącej strata" oznacza
stratę ponad przeciętną nieobjętą typowym ryzykiem gospodarczym”.
Jeżeli Wykonawca popadł w
zwłokę w wykonaniu umowy, wówczas nie może powoływać się przy żądaniu
rozwiązania umowy lub podwyższenia wysokości ryczałtu na zmianę stosunków,
która wystąpiła w czasie kiedy był w zwłoce
Zgodnie
z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 9 marca 1990 r., o sygnaturze IV CR 867/89 „Przyjmujący zamówienie
nie może żądać rozwiązania umowy wskutek zmiany stosunków (art. 632 § 2 k.c.),
jeżeli zmiana nastąpiła w okresie, gdy był on już w zwłoce z wykonaniem dzieła”.
Na „pierwszy rzut oka”, Zamawiający nie musi płacić
Wykonawcy za prace dodatkowe, nawet jeśli nie można ich było przewidzieć w
czasie zawierania umowy. Jeśli poszukamy „głębiej” okaże się, że podwyższenie
wynagrodzenia Wykonawcy nie musi zależeć tylko i wyłącznie od orzeczenia sądu i
może przybrać formę zamówienia dodatkowego czy nawet roszczenia o zwrot
bezpodstawnego wzbogacenia.
Przejrzyjmy orzecznictwo:
Zgodnie
z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 1998 r., o sygnaturze II CKN
913/97 „Ryczałt polega na umówieniu z góry wysokości
wynagrodzenia w kwocie absolutnej, przy wyraźnej lub dorozumianej zgodzie stron
na to, że wykonawca nie będzie się domagać zapłaty wynagrodzenia wyższego. Powództwo
z art. 632 § 2 k.c. występuje w dwóch postaciach: a) powództwa
o zmianę prawa - podwyższenie ryczałtu, b) powództwo o zniesienie stosunku
prawnego - rozwiązanie umowy o dzieło. W tym pierwszym wypadku wyrok ma
jednocześnie charakter wyroku konstytutywnego i wyroku zasądzającego, gdyż
dopiero sąd nakłada na zamawiającego obowiązek zapłacenia podwyższonego
ryczałtu”.
Mamy zatem
potwierdzenie:
· Wynagrodzenie wyrażone jest w kwocie
absolutnej
· Występuje dorozumiana zgoda stron, że
Wykonawca nie będzie domagał się podniesienia wynagrodzenia
· W razie zmiany stosunków możliwe jest
powództwo w dwóch postaciach
Zgodnie
z wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 18 czerwca 2014 r., o
sygnaturze I ACa 160/14 „W wypadku określenia w umowie wynagrodzenia
ryczałtowego przyjmującemu zamówienie nie przysługuje prawo do żądania
podwyższenia wynagrodzenia bez względu na to, czy w czasie zawarcia umowy
istniała możliwość przewidzenia rozmiaru lub kosztów prac. Ryzyko powstania
ewentualnej straty związanej z nieprzewidzianym wzrostem rozmiaru prac (a zatem
nieuwzględnieniem określonych czynności czy też materiałów) lub koszów prac (w
tym wzrostem cen i innych elementów kosztowych wpływających na wysokość
wynagrodzenia) obciąża, przy tym sposobie określenia wynagrodzenia,
przyjmującego zamówienie. Należy przyjąć, że jest ono dopuszczalne z
perspektywy zasady swobody umów (art. 3531 k.c.), zwłaszcza, że ryzyko
przyjmującego zamówienie równoważy sytuacja prawna zamawiającego, który nie
może żądać obniżenia umówionego wynagrodzenia ryczałtowego, nawet w wypadku,
gdyby przyjmujący zamówienie osiągnął wyższe od oczekiwanych korzyści, na
przykład wskutek poniesienia niższych od zakładanych kosztów rzeczywistych”.
I dalej potwierdzenie:
Wykonawca nie może żądać podniesienia wynagrodzenia
jeżeli wykonuje prace objęte umową, zmierzające do realizacji celu określonego
w umowie, a dodatkowe koszty wynikają ze:
· Wzrostów rozmiarów pracy (nieuwzględnienie
wykonania pewnych czynności czy materiałów)
· Wzrostów kosztów prac (podwyżki cen,
koszty związane z zatrudnieniem personelu etc.)
Zarówno Wykonawca jak i Zamawiający podejmują pewne
ryzyko, które się wzajemnie równoważy.
Proste? Oj wcale nie:) Zobaczcie dalej:
Zgodnie z wyrokiem Sądu Apelacyjnego w
Gdańsku z dnia 12 marca 2014 r., o sygnaturze V ACa 846/13 „Ustalenie ryczałtowego wynagrodzenia za wykonanie robót budowlanych
wyklucza możliwość domagania się zapłaty za prace dodatkowe jedynie wtedy, gdy
te prace są naturalną konsekwencją procesu budowlanego i w naturalny sposób z
niego wynikają. Co więcej, dotyczą takich sytuacji, które wykonawca robót
dysponujący dokumentacją techniczną powinien przewidzieć jako konieczne do
wykonania mimo, że dokumentacja ich nie przewiduje. Wynika to z zawodowego
charakteru wykonywanych przez wykonawcę robót budowlanych czynności i przypisanego
do nich określonego poziomu wiedzy i doświadczenia zawodowego. Jednakże nie
jest usprawiedliwione oczekiwanie całkowitego wyłączenia możliwości domagania
się wynagrodzenia za prace dodatkowe, zwłaszcza gdy dokumentacja techniczna,
która jest podstawą kalkulowania wynagrodzenia przez wykonawcę, zawiera błędy
uniemożliwiające realizowanie zadania dla osiągnięcia założonego efektu
końcowego”.
Należy rozróżnić dwa pojęcia:
Roboty dodatkowe to, zgodnie z art. 630 KC, który znajduje
zastosowanie w drodze analogii do umów na roboty budowlane, (prace dodatkowe),
roboty które choć są objęte zakresem przedmiotowym zamówienia, nie zostały
przewidziane w zestawieniu prac planowanych, będącym podstawą obliczenia
wynagrodzenia kosztorysowego.
Zamówienia dodatkowe natomiast, zgodnie z art. 67 ust. 1 pkt 5, wykraczają
poza zakres zamówienia podstawowego. Możliwość udzielenia zamówień dodatkowych
warunkuje spełnienie przesłanek z ww. przepisu:
· Zamówienie zostanie udzielone dotychczasowemu
Wykonawcy usług lub robót budowlanych
· Zamówienie dodatkowe nie zostało objęte
zamówieniem podstawowym
· Wartość zamówień dodatkowych nie
przekracza 50 % wartości zamówienia podstawowego (nawet jeśli kilkukrotnie
udzielimy zamówień dodatkowych, ich łączna suma nie może przekroczyć
określonego progu)
· Wykonanie zamówienia dodatkowego warunkuje
możliwość prawidłowego wykonania zamówienia podstawowego tj. bez wykonania
zamówienia dodatkowego nie ma możliwości prawidłowego wykonania zamówienia
podstawowego tzn. nie chodzi tylko o utrudnione wykonanie zamówienia
podstawowego w sposób prawidłowy, lecz o niemożliwość takiego wykonania.
· Wykonanie zamówienia stało się konieczne z
uwagi na okoliczności niemożliwe wcześniej do przewidzenia
· Oddzielenie zamówienia dodatkowego od
zamówienia podstawowego z uwagi na przyczyny techniczne lub gospodarcze
wiązałoby się z koniecznością poniesienia niewspółmiernie wysokich kosztów (i
tu zakup części zgodnych z wymogami gwarancyjnymi producenta - zakup innych
mógłby spowodować utratę gwarancji) lub wykonanie zamówienia podstawowego jest
niemożliwe bez wykonania zamówienia dodatkowego (i tu zamówienie na roboty budowlane w postaci naprawy usterek
technicznych, wykrytych podczas realizacji zamówienia podstawowego, bez
naprawienia których nie można prowadzić dalszych prac).
Wykonawca nie może domagać się wynagrodzenia za prace
dodatkowe (roboty dodatkowe) tylko i wyłącznie wówczas, gdy:
·
Prace są naturalną konsekwencją procesu
budowlanego i w naturalny sposób z niego wynikają
· Konieczność wykonania prac wynika z
dokumentacji technicznej, nawet jeśli dokumentacja tych prac nie przewiduje
Wynagrodzenie za wykonane prace dodatkowe jest możliwe
· Gdy wady dokumentacji technicznej na
podstawie której Wykonawca dokonywał wyceny prac, uniemożliwiają realizowanie
zadania dla osiągnięcia założonego efektu końcowego.
· Prace nie są naturalną konsekwencją
procesu budowlanego i w naturalny sposób z niego nie wynikają, a konieczności
ich wykonania nie można było przewidzieć na podstawie dokumentacji technicznej.
Specyfika prac wskazana powyżej wskazuje, że Sąd stwierdził
możliwość udzielenia zamówień dodatkowych na podstawie art. 67 ust. 1 pkt 5,
czyli takich które wykraczają poza zakres zamówienia podstawowego
I na koniec:
Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 9 października 2014 r., o
sygnaturze I CSK 568/13 „Wynagrodzenie
ryczałtowe - uregulowane w art. 632 k.c., stosowanym w drodze analogii do umowy
o roboty budowlane zostało ukształtowane jako świadczenie niepodlegające
zmianie, co oznacza, że przyjmujący zamówienie (wykonawca) w zasadzie nie może
domagać się jego podwyższenia. Konstrukcja wynagrodzenia ryczałtowego nie
wyklucza zatem żądania przez przyjmującego zamówienie wynagrodzenia za prace
nieobjęte umową. Zdarza się też niekiedy, że dochodzi do wykonania stanowiących
korzyść majątkową dla zamawiającego prac dodatkowych, bez dokonania przez
strony stosownej zmiany umowy. W takich wypadkach przyjmuje się że dopuszczalne
jest żądanie przez przyjmującego zamówienie zapłaty za wykonane roboty na
podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu”.
Bezsporne: Wykonawca może domagać się wynagrodzenia za prace
nieobjęte umową – zamówienia dodatkowe, a także wszelkie prace, których przy
dołożeniu należytej staranności nie można było przewidzieć na podstawie
dokumentacji technicznej.
Sformułowanie „zdarza
się też niekiedy” i dalsza treść skłania do myśleniaJ
To oznacza, że jest
szansa dla Wykonawców, ażeby Ci odzyskali należności za wykonanie prac objętych
umową? Takich, których konieczność wykonania powinien Wykonawca dysponujący
dokumentacją techniczną przewidzieć? No proszę w grę wchodzi roszczenie o zwrot bezpodstawnego wzbogaceniaJ
W doktrynie do tej pory nie było żadnych wątpliwości –
prace dodatkowe mogą wystąpić gdy podstawą do obliczenia wynagrodzenia
Wykonawcy jest kosztorys ofertowy – wynagrodzenie kosztorysowe. W przypadku
wynagrodzenia ryczałtowego nie było mowy o możliwości zastosowania instytucji
prac czy inaczej robót dodatkowych, z uwagi na niezmienność ceny ustalonej na
podstawie ryczałtu.
A tu proszę – okazuje się, że bez żadnych wątpliwości
Zamawiający nie dość że powinien zapłacić Wykonawcy za wykonanie wszelkich
prac, które nie są naturalną konsekwencją procesu budowlanego i których
Wykonawca dysponujący dokumentacją techniczną nie mógł przewidzieć, to jeszcze
powinien uregulować należność za wykonane roboty dodatkowe, w wyniku wykonania
których, Zamawiający otrzymał korzyść majątkową – przysporzenie w majątku
Zamawiającego. W drugiej z opisanych sytuacji mają zastosowanie przepisy o
bezpodstawnym wzbogaceniu.
Czyli mamy sytuację
następującą:
1) Jeżeli wystąpiła nadzwyczajna zmiana
stosunków, której nie można było przewidzieć, a która spowodowała, że rozmiary
lub koszty prac wzrosły do tego stopnia, że wykonanie umowy grozi dla Wykonawcy
rażącą stratą, np. nieoczekiwany wzrost cen, znaczny wzrost podatku VAT, etc.,
Wykonawcy przysługuje:
· powództwo o zmianę prawa - podwyższenie ryczałtu,
· powództwo o zniesienie stosunku prawnego - rozwiązanie
umowy o dzieło
2) Jeżeli Wykonawca w celu należytej
realizacji umowy, wykonuje prace dodatkowe, które nie są naturalną konsekwencją
procesu budowlanego i których nie można było przewidzieć na podstawie posiadanej przez Wykonawcę dokumentacji
technicznej, wówczas Zamawiający powinien udzielić Wykonawcy zamówienie
dodatkowe na podstawie art. 67 ust. 1 pkt 5 ustawy Pzp. Zamówienie dodatkowe
udzielane jest w trybie z wolnej ręki, a jego wykonanie wykracza poza zakres
zamówienia podstawowego.
3) Jeżeli w wyniku zmiany rozmiarów lub
kosztów prac wynikających z umowy, doszło po stronie Zamawiającego do
przysporzenia – najogólniej – do powiększenia aktywów lub do pomniejszenia
pasywów, wówczas Wykonawca może żądać zwrotu kosztów nakładów na podstawie
bezpodstawnego wzbogacenia – art. 405 ustawy KC. Taka sytuacja może mieć
miejsce wówczas gdy mimo, że dokumentacja techniczna nie przewiduje podjęcia
konkretnej czynności, Wykonawca powinien przewidzieć konieczność jej wykonania,
wynikiem czego, jest korzyść po stronie Zamawiającego – powiększenie wartości
inwestycji w stosunku do wartości pierwotnie oczekiwanej.
Wniosek:
Wykonawca, który dołożył należytej staranności celem
dokonania kalkulacji cenowej przedmiotu zamówienia, dokładnie przeanalizował
dokumentację techniczną, a tym samym prawidłowo określił niezbędny do
osiągnięcia zamierzonego celu budowlanego zakres prac oraz starannie wyliczył
koszty prac, nie ma się czego obawiaćJ
